DOCUMENTEN

Actualiteit en Moderniteit van het Patriottisme

Dames, Heren, Beste Vrienden,

Het onderwerp waarover ik vandaag zal spreken en dat voor sommigen ouderwets zal voorkomen, is in werkelijkheid niet ouderwets en zal het ook nooit zijn : het patriottisme.
Het patriottisme, wat is dat ? Heeft het nog nuts ? Het is voorbijgestreefd ! Dat zijn de opmerkingen die wij soms of, spijtig genoeg, zelfs dikwijls te horen krijgen. Het is mijn bedoeling vanavond dit thema toch voor U te behandelen : actualiteit en moderniteit van het patriottisme.

Natuur van het patriottisme
De etymologie van het woord "patriottisme" is, zoals U het weet, ontleend aan het Latijn "pater", wat "vader" betekend. Vaderschap en afstamming zijn de grondvesten van de continuïteit van de landen, van de families en van het mensdom. Het principe van instandhouding van het leven en van alles wat noodzakelijk is om het aantrekkelijk of, ten minste, leefbaar te maken, is de basis van het patriottisme. Want zoals een vader het leven ontvangt van zijn eigen vader en het doorgeeft aan zijn zoon, zo aanvaardt de gemeenschap de overdracht van het eigendomsrecht van vader op zoon en van zoon op kleinzoon. Dit is een onvervreemdbaar recht in de meeste landen van de wereld.

Recht op bodem en bezit
Eigendom vloeit voort uit het "recht op de bodem" dat zelfs de dieren oefenen met grote waakzaamheid. Een dier dat zich waagt op een terrein dat reeds opgeëist is en ingenomen door een ander, kan die lichtzinnigheid met zijn leven moeten bekopen.
Het recht op bodem is ingeboren bij de levende soorten en de mens is natuurlijk ook een levende soort. Het persoonlijk bezit is de eerste toepassing van dit recht op bodem en de natie, door goed vastliggende grenzen, is een verder toepassing van dit principe. Het vaderland is een nog bredere toepassing van het principe van territorialiteit, want het omvat nog veel andere aspecten van de eigendom; de kunst, bijvoorbeeld, waarmede de eigendom wordt verfraaid, behoort tot het patrimonium van een individu en wordt ook nog het kunstpatrimonium van een streek of van een land genoemd.
Het patrimonium in zijn eerste betekenis, is het goed dat we van onze ouders hebben ontvangen en in ruimere zin bekeken, is het gemeenschappelijk bezit van de inwoners van een bepaald land. Het vaderland omvat de totaliteit van de delen en de karakteristieken van een land en bovendien de affectieve gehechtheid, die ons aan deze waarden bindt. Zo zal iemand die zich "patriot" noemt, er voor uitkomen dat hij gehecht is aan de cultuur van zijn land, aan zijn taal, aan zijn geschiedenis en aan alles wat tot het leven binnen de grenzen van zijn land behoort. De patriot houdt van zijn land als geheel en daarom is alle verdeeldheid een doorn in het oog en in het hart van de patriot.

Actualiteit van het patriottisme
Wanneer men de diepe zin van woorden bekijkt, zijn ze het beste middel om de schakeringen van gedachten en gevoelens, die het hart van de mensen beroeren, uit te drukken. Maar de subversie bestaat erin de betekenis te verdraaien door ze belachelijk te maken, zodat die betekenis geleidelijk afstompt en men tenslotte, zonder verder denken over hun ware inhoud, de woorden verwerpt evenals de grondideeën die ze uitdrukken. Toch blijft men in feite gehecht aan wat ze werkelijk betekenen. Dat is nu juist gebeurd met het woord "patriottisme" waarvan men nu nogal gemakkelijk zegt dat het verouderd is en dat het gaat om een voorbijgestreefd principe.
Wij hebben gezien hoe het plotseling overlijden van Koning Boudewijn in brede lagen van de bevolking een grote ontroering heeft teweeggebracht, die ook spontaan en uitvoering tot uiting is gekomen. Wij zien ook hoeveel volk samenstroomt voor folkloristische manifestaties, die aanleiding geven tot zoveel plaatselijke en nationale feesten. Deze manifestaties zijn de uitdrukking van het vaderlandslievend bewustzijn, dat in ieder hart besloten ligt en dat ieder van ons in meer of meerdere mate in zichzelf terugvindt.
Na dit alles gezegd te hebben mag ik dan ook stellen, dat ik me op dit ogenblik vóór een groep vaderlandslievende toehoorders bevind : niet alleen omdat het onderwerp van deze toespraak U deze avond naar hier deed komen, maar ook omdat ieder van U een menselijk hart heeft, die van natuur nood heeft aan een levenskader waarin het gelukkig leven kan.
Het is mogelijk bij elke Belg - zoals bij elke inwoner van gelijk welk land ter wereld - de vaderlandslievende snaar terug te vinden omwille van zijn taal, zijn gewoonten of alleen maar door zijn verlangen zich op die bepaalde plaats te vestigen waar hij gelukkig kan zijn, waar hij zich thuis voelt. De gehechtheid aan een plaats, aan een cultuur, aan zijn naastbestaanden, is de oorsprong van het patriottisme. Maar wat kunnen wij doen om het patriottisme te ontwikkelen, om het nuttig te maken ? Want het nut ervan geeft het zijn waarde.

Civisme
Het nut van iets goeds, van een ideaal, hangt af van de wijze waarop we er ons van bedienen ! Zo moet ook het patriottisme nuttig zijn of anders zal het zijn zoals het sap van een boom dat men aftapt en daarna verkwist, daar waar de boom dat zap nodig had om te kunnen groeien en zich ontwikkelen. Een land vindt zijn ontstaan in de wil van de mensen die het bewonen, er een naam aangeven en het een nationale geloofwaardigheid bezorgen. Alle bestaande landen danken hun oorsprong aan deze drang. En dan, na hun identiteit te hebben verkregen, is het dank zij het patriottisme van hun bestuurders dat het land groeit en uitstraling verkrijgt.
Hoe moeten we het patriottisme in overeenstemming brengen met ons leven van elke dag. Wat moeten wij, gewone mensen doen, wiens naam nooit in de geschiedenisboeken terecht komt, want dit gebeurt slecht aan enkele uitzonderingen ? Het land heeft ook ieder van ons, gewone onbekenden, nodig. Het land moet kunnen rekenen op de ganse gemeenschap van zijn inwoners om deel te nemen aan de bestuurskosten, om zich gewillig aan zijn wetten te onderwerpen, om zich te zetten voor openbare en sociale aangelegenheden. Kortom wij moeten zoals Koning Boudewijn het in zijn laatste toespraak uitdrukte, het bewijs leveren van civisme en van verantwoordelijk burgerschap. Het verantwoord burgerschap is het patriottisme van alle dagen en het civisme is het patriottisch verantwoordelijkheidsgevoel zoals men ook spreekt van “beroepsverantwoordelijkheid” wanneer het gaat om het werk.
De echtelijke trouw, de toewijding jegens vrienden en het patriottisme tegenover het land waarin men woont zijn gevoelens van eenzelfde aard. Trouw, toewijding en patriottisme zijn gelijkaardige eigenschappen, die alleen verschillen door de steeds groter wordende horizon waarop ze van toepassing zijn : eerst één enkel persoon, dan een groep van gekende personen en tenslotte de gemeenschap waaraan we verbonden zijn door de gemeenschappelijke voorgeschiedenis van onze voorvaderen.

Incivisme en anarchisme
Goede hoedanigheden hebben hun tegengestelden en het omgekeerde van patriottisme is incivisme of, in zijn uiterste vorm, anarchisme. Anarchisme berust op de stelling dat het individu moet bevrijd worden van elke gebod of verbod uitgaande van de gemeenschap waarin men leeft. Anarchisme is de weigering van alle wettelijk gezag. Wanneer een Staat ten onder gaat, tenzij het gaat om een invasie of het verlies van een oorlog, is dit altijd veroorzaakt door anarchistisch overwicht. Revoluties of burgeroorlogen zijn het gevolg van anarchie, met alle gruwelen en wreedheden, die met zulke situaties gepaard gaan.
De separatistische neigingen, die op dit ogenblik in België bestaan en waarvan de effecten zichtbaar zijn, staan in mindere of meerdere mate in verband met de anarchie. Ik verklaar me nader : de weigering onder eenzelfde gezag te staan, de weigering om wederzijds toegevingen te doen, de weigering om zijn wrok het zwijgen op te leggen, de weigering zijn heerszucht in toom te houden, zijn alle uitdrukkingsvormen van dezelfde fout, die anarchie heet.
In het federaliseringproces van ons land zie ik deze fout, die het tegengestelde van het patriottisme is. Want van een eenheid zijn we in feite in drie delen opgesplitst, -of zelfs in vijf (wanneer er rekening houdt, zoals nu het geval is, dat er 3 gemeenschappen en 2 gewesten zijn)-. We stellen vast dat er een neiging is van deze verschillende componenten om zich harder op te stellen tegenover elkaar. Het federalisme als “politiek systeem” is op zich zelf niet verwerpelijk. Met betrekking tot het patriottisme komt het niet zo zeer op het systeem aan, dan wel op de wil tot verstandhouding. Wanneer men echter de bedoeling heeft om van zijn autonomie gebruik te maken om de andere het leven zuur te maken, om hem niet te sparen om nog om absoluut geen rekening te houden met het geheel waarvan men deel uitmaakt, dan hebben wij juist te doen met het tegengestelde van trouw, van loyaliteit, van patriottisme.

Verantwoordelijkheid van de bestuurder, van het staatshoofd
De personen die goede leider willen zijn, moeten vooral geïnspireerd zijn door liefde tot hun land : deze liefde noemt men patriottisme. Een leider zonder vaderlandsliefde zal ontsporen. Een leider die geen patriot is zal het land dat hij moet besturen schade toebrengen. Een leider die de vaderlandsliefde niet op prijs stelt is gevaarlijk voor de natie. Het patriottisme zou de eerste hoedanigheid van elke politiek bestuurder moeten zijn. Maar is dat wel het geval ? De grote staatslieden geven aan het land dat ze besturen een uitstraling die het kenmerk, de stempel draagt van hun patriottisme. En de inwoners die hun burgerplichten volbrengen zijn patriotten. Wanneer een land verscheurd is door inwendige twisten, welke ook de oorzaak ervan mag van zijn, is het gebrek aan patriottisme daar altijd een oorzaak van. Maar wanneer een land in voorspoed leeft is patriottisme de beste garantie dat deze voorspoed bewaard blijft.
Het patriottisme is die hoedanigheid, die de eenheid tussen de burgers tot stand brengt. Maar wanneer die hoedanigheid niet meer aanwezig is, zijn de verdelingen en de achteruitgang, die zijn afwezigheid teweegbrengt in ons dagelijks beleefd worden, het gebrek aan patriottisme wordt door allen hard aangevoeld.

De Belgische Dynastie
Overlopen we vlug de opeenvolgende grote Belgische koningen, die zo trouw waren aan hun opdracht : Leopold I, die door zijn toewijding de eerste Belg werd hoewel hij de talen van ons land niet kende en er niet geboren was; Leopold II, die aan ons klein België de grootheid van een echt koninkrijk gaf; Albert I, waarvan de bijnaam “de Koning Ridder” de uitdrukking is van de verhevenheid van zijn inzichten; Leopold III, die wij allen gekend hebben en die onlangs nog geloofd werd zowel bij de nationale rouw van de maand augustus als ter gelegenheid van de 10de verjaardag van zijn overlijden. Ik zou hier een uittreksel willen aanhalen uit een artikel van Thomas Maury verschenen in “La Libre Belgique” van 15 september jongsleden onder de titel “Onze politiekers hebben aan de Koning zijn bezorgdheid voor het algemeen welzijn en zijn grote politieke moraliteit niet vergeven”. Ziehier wat hij schrijft : “De politieke tenoren konden niet meer dulden dat de Koning van te kort bij in hun kaarten kwam kijken en dat hij hun uitdrukkelijk en onverbiddelijk wees op hun plichten tegenover het land. En ze hebben hem dat goed laten voelen naar de oorlog.”
Dat is het nu ! De bewindslieden aanvaarden niet meer dat men hun op hun plichten tegenover het land wijst ! Wat een geweldige bekentenis : het is omwille van hun gebrek aan patriottisme dat onze bewindslieden onze zeer patriottische Koning hebben doen aftreden !
En tenslotte nog Koning Boudewijn altijd zo attent op het ware goede, op de éénheid van het land en de echte waarden, deze die niet veranderen.
Onze geschiedenis bewijst het ons : wanneer er geen patriottisme bij de burgers meer aanwezig is, welke risico’s brengt dat met zich niet mee ! Dat kan gaan tot afzetting van koningen en tot burgeroorlog. Om dergelijke ernstige gevolgen te vermijden zou ik deze toespraak willen beëindigen met de woorden, die Koning Leopold II dikwijls herhaalde :

Laten wij Belgen zijn, laten wij patriotten zijn !

DOCUMENTS

Actualité et Modernité du Patriotisme

Mesdames, Messieurs, Chers Amis,

Vous avez eu l’intérêt de vous rendre à l’invitation qui vous a été faite par le Club Jenneval et, dans le cycle des conférences et débats qui vous sont proposés, M. Desnerck a eu l’amabilité et l’initiative de vous présenter un sujet qui pourrait paraître désuet à certains, mais qui, en réalité, ne le sera jamais : le patriotisme. Le patriotisme, qu’est-ce que c’est ? A quoi bon ! C’est dépassé ! Telles sont les remarques que l’on entend parfois et malheureusement même souvent, et voilà le thème que je me suis proposé de développer ce soir : l’actualité et la modernité du patriotisme.

Nature du patriotisme
Comme vous le savez, l’étymologie du mot “patriotisme” provient du latin “pater”, qui signifie “père”. La paternité et la filiation sont les fondements de la continuité des pays, des familles, de l’humanité. C’est ce principe de perpétuation de la vie, et de tout ce qui est nécessaire pour la rendre attrayante ou à tout le moins viable, qui alimente les racines du patriotisme. Car comme un père reçoit sa vie de son propre père et qu’il la transmet à son fils, ainsi, selon le droit généralement en vigueur dans les pays du globe, la société conçoit comme un principe inaliénable de la nature humaine le droit de propriété de père en fils et de fils en petit-fils.

Droit au sol et possession
La propriété provient du “droit au sol” que même les animaux exercent avec une remarquable vigilance. Celui d’entre eux qui se hasarderait dans le territoire réquisitionné et déterminé comme étant celui d’un autre, peut payer sa légèreté du prix de sa vie.
Le droit au sol est inné chez les espèces vivantes, l’homme étant le premier des espèces vivantes. La propriété personnelle est l’expression de ce droit au sol au premier niveau, et la nation, dont le territoire est délimité par des frontières bien établies, découle directement de ce niveau premier. La patrie est une notion élargie du principe de territorialité, car elle englobe beaucoup d’autres aspects de la propriété ; l’art, par exemple, avec lequel la propriété est embellie s’appelle le patrimoine d’un individu ou encore le patrimoine artistique d’une province, d’un pays.
Le patrimoine, au sens propre, est le bien qui nous vient de nos parents et, plus largement, il est le bien commun aux citoyens d’un même pays. La patrie comprend la totalité des composantes et des caractères d’un pays et cela inclut, en plus, l’attachement affectif qui nous lie à ces valeurs. C’est ainsi que celui qui se dit “patriote” ne cachera pas son attachement à la culture de son pays, à sa langue, à son histoire et à tout ce qui fait la vie commune à l’intérieur des frontières de son pays. Le Pays, dans sa totalité, est cher au patriote et voilà pourquoi les divisions sont les contraires de tout ce qui réjouit le cœur du patriote.

Actualité du patriotisme
Les mots, lorsqu’on les conçoit dans leur sens profond, sont le meilleur véhicule des nuances qui se bousculent dans le cœur de l’homme, mais c’est le propre de la subversion de brouiller leur signification en les tournant en dérision afin que, à la longue, leur signification s’émousse et, sans plus penser à ce qu’ils veulent dire vraiment, on rejette le mot et l’idée qu’il exprime, tandis qu’on demeure attaché à sa réalité. Et voilà précisément ce qui est arrivé au mot “patriotisme” lorsqu’on dit à la légère qu’il est désuet ou qu’il s’agit d’un principe révolu.
Regardez l’émotion et la ferveur des foules qui ont été exprimées tout naturellement lorsque soudainement la mort a arraché le Roi Baudouin à notre vie de tous les jours. Regardez les rassemblements que produisent notre folklore et nos fêtes, qui sont autant d’occasions de réjouissances locales et nationales. Ces manifestations populaires sont l’expression du patriotisme qui est inscrit dans le cœur de chacun, car tous, qui que nous soyons, avons en nous la fibre patriotique développée ou non, reconnue ou non.
Après vous avoir dit cela, je puis aussi vous assurer que je me trouve actuellement devant un auditoire de patriotes : non seulement parce que le thème de cette causerie vous a attirés ce soir en ce lieu, mais tout simplement parce que vous avez, chacun de vous, un cœur dont les aspirations et la nature humaine ont besoin d’un cadre de vie déterminé pour être heureux.
Il est possible de déceler en chaque belge - comme en chaque citoyen de n’importe quel pays de la terre - la fibre patriotique à cause de sa langue, de ses coutumes ou tout simplement par son désir de s’établir en un lieu où il sera heureux, où il se sentira “chez lui”. L’attachement à un lieu, à une culture, à ses proches, donne naissance à la réalité du patriotisme mais que faire pour le cultiver, pour le rendre utile ? Car l’utilité fait la valeur.

Civisme
L’utilité d’un bien, d’un idéal, dépend de la manière dont nous nous en servons. La patriotisme doit, lui aussi, être utile sinon il sera comme la sève d’un arbre que l’on récolte et puis que l’on gaspille alors que l’arbre en aurait eu besoin pour grandir et se développer. La naissance d’un pays résulte de la volonté de ses habitants de lui donner un nom et une crédibilité nationale. Les pays qui existent se sont tous formés sous cette impulsion et puis, après avoir acquis leur identité, il a fallu le patriotisme de leurs dirigeants pour étendre leur grandeur et leur rayonnement.
Comment concilier le patriotisme avec notre vie de tous les jours, à nous petits habitants qui ne laissons pas nos noms dans les manuels d’histoire comme ceux qui sont des exceptions ? Bien que nous n’ayons pas leur notoriété, il n’en est pas moins vrai que le pays a besoin de chacun de nous. Le pays a besoin que la communauté de ses habitants participent à ses frais, se soumettent à ses lois, se dévouent à la cause publique et sociale, bref, qu’ils fassent preuve, selon les mots exprimés par le Roi Baudouin dans son dernier discours, de civisme et de citoyenneté responsable. La citoyenneté responsable est le patriotisme de tous les jours, le civisme est la conscience patriotique, comme on dirait “la conscience professionnelle” quand il s’agit du travail.
La fidélité envers son conjoint, la loyauté envers ses amis et le patriotisme à l’égard du pays dont on est citoyen, sont des comportements d’une même trempe. La fidélité, la loyauté et le patriotisme sont des qualités semblables mais ce qui les différencie est l’horizon de plus en plus large qu’elles visent : la personne unique, puis le groupe de personnes connues, puis la communauté à laquelle nous sommes rattachés par le fait de l’histoire commune de nos pères.

Incivisme et anarchisme
Les qualités ont leur contraire et le défaut opposé au patriotisme est l’incivisme et, à l’extrême, l’anarchisme. L’anarchisme est la thèse selon laquelle l’individu devrait être libéré de toute contrainte civique ou communautaire. L’anarchisme est le refus de toute autorité gouvernementale. Lorsqu’un État meurt, à moins d’une invasion ou d’une défaite militaire, c’est toujours la pression anarchique qui le tue. Les révolutions ou les guerres civiles sont les résultantes de l’anarchie, entraînant avec elle toutes les horreurs et les cruautés que ce type de situation engendre.
Les tendances séparatistes dont la Belgique subit malheureusement les pressions plus ou moins fortes et ses effets plus ou moins visibles sont les mouvances qui s’apparentent de près ou de loin à ce défaut d’anarchie. Je m’explique : le refus de se grouper sous une même autorité, le refus de faire des concessions, le refus de taire ses rancœurs, le refus de freiner ses envies de domination, sont tous autant de formes de ce défaut d’anarchie.
Dans le processus de fédéralisation de notre pays, j’aperçois ce défaut contraire au patriotisme car d’une entité, la réalité est devenue trois -ou même cinq (si l’on envisage, comme on le fait, qu’il y a 3 communautés et 2 régions)-, et la tendance que l’on observe est un durcissement des composantes. Le fédéralisme en que “système politique” n’est pas critiquable; à la lumière du patriotisme, ce qui importe n’est pas le système lui-même mais bien la volonté de s’entendre. Par contre, si l’on est décidé à se servir de son autonomie pour mener la vie dure à l’autre, pour ne pas ménager l’autre ou encore pour ne pas se soucier de l’ensemble dont on fait partie, cela est déjà le contraire de la fidélité, de la loyauté, du patriotisme.

Responsabilité du dirigeant, du Chef d’État
Pour être de bons dirigeants, les hommes doivent être guidés par l’amour de leur pays et cet amour s’appelle patriotisme. Un dirigeant qui n’est pas patriote décevra, un dirigeant qui n’est pas patriote détériorera la nation dont il a reçu la charge, un dirigeant peu enclin à cultiver la qualité du patriotisme sera dangereux pour la nation. Le patriotisme devrait être la qualité première de tout homme politique, mais l’est-elle vraiment ? Les grands hommes politiques donnent au pays qu’ils dirigent un rayonnement qui est le sceau, le cachet de leur patriotisme et les citoyens qui remplissent leurs responsabilités civiques sont des patriotes. Lorsqu’un pays est miné par des querelles internes, quelles qu’en soient les causes, parmi elles se trouve toujours l’absence de patriotisme; mais lorsqu’un pays est prospère, le patriotisme est le plus sûr garant de la continuité de cette prospérité.
Le patriotisme est la qualité qui fait l’union des citoyens entre eux, mais lorsque cette qualité manque, les divisions et la régression que son absence engendre dans notre vie de tous les jours, sont la preuve par la négative de sa nécessité actuelle. L’actualité du patriotisme se vit, et lorsqu’il vient à manquer, son absence est cruellement ressentie par tous.

La Dynastie belge
La Belgique a eu de grands Rois et tous ont été de grands patriotes. L’amour du Pays les a conduits jour après jour et Roi après Roi.

Survolons rapidement la succession de ces grands Roi toujours fidèles à leur charge : Léopold Ier, devenu par dévouement le premier Belge du pays alors qu’il n’en avait ni la langue ni la naissance ; Léopold II qui donna à la petite Belgique la grandeur d’un authentique Royaume ; Albert Ier, dont le qualificatif de “Roi Chevalier” est significatif de sa noblesse d’âme et de la hauteur de ses vues ; le Roi Léopold III, que nous avons tous connu et dont les éloges exprimés dernièrement, tant au cours du deuil national de ce mois d’août qu’à l’occasion du 10e anniversaire de sa mort, sont révélateurs. Je voudrais citer ici un extrait de l’article de Thomas Maury paru dans la Libre Belgique, le 15 septembre dernier, sous le titre “Le monde politique ne pardonna pas au Roi son souci du bien commun et sa grande moralité politique”. Voici ce qu’il écrit : “les ténors de la politique n’acceptaient plus que le Souverain investisse de trop près leur sphère ni qu’il leur rappelle avec insistance et intransigeance leurs devoirs envers le pays. Et ils le lui firent bien sentir après la guerre.”

Nous y voilà ! Les gouvernants n’acceptent plus qu’on les rappelle à leurs devoirs envers le pays ! Quel terrible aveu : c’est par absence de patriotisme que nos gouvernants ont provoqué l’abdication du Roi très patriote! Et enfin, le Roi Baudouin toujours attentif au vrai bien, à l’unité du Pays et aux vraies valeurs, celles qui ne changent pas.

Notre histoire nous le montre : quand le patriotisme est absent du comportement des citoyens, quels n’en sont pas les risques ! Cela va jusqu’à la destitution des Rois et la guerre civiles. Alors pour nous éviter de telles conséquences, je voudrais clôturer cet exposé par les paroles que le Roi Léopold II répétait souvent :

Soyons Belges, soyons patriotes !



(c) Copyright - Pro Belgica vzw-asbl - 2008.